Jo Boer werd geboren in 1907 in Nederlands-Indië. Kruis of munt begint met de vroegste herinneringen van haar alter ego Jopie Landman. Als klein meisje kruipt ze onder de tafel. Ze ziet de diverse schoenen en hoort de grote mensen praten. In het begin moet ik wel even wennen aan de stijl en alle namen in dit boek dat voor het eerst werd uitgegeven in 1949, maar ik merk ook meteen hoe elegant het is geschreven.

Het huwelijk van Jopies ouders was rampzalig. Jo Boer heeft zich ontzettend knap ingeleefd in hoe het geweest moet zijn: het jonge stel dat op huwelijksreis gaat en helemaal niet bij elkaar blijkt te passen. Er ontstaat toch een zwangerschap. In de nacht dat Aletta zal gaan bevallen, is haar man naar een feest. Hij komt nooit meer thuis. Later, als kind in Nederland, wordt Jopie met de nek aangekeken omdat ze geen vader heeft. Niemand praat ooit over hem en ze weet dat ze er niet naar moet vragen.

Jopies tante Agaath wil graag trouwen, maar de man van haar keuze valt niet in de smaak bij de familie. Vader Bruno besluit daarom dat Agaath met hem mee zal gaan naar Nederland, als hij daar voor zaken een paar maanden lang moet zijn. Hij hoopt dat het huwelijk dan niet door zal gaan. Later blijkt dat Agaath in een psychiatrische inrichting is beland. Het is schokkend om te lezen hoe haar moeder Johanna (Jopies oma) haar daar aantreft.

Nadat het huwelijk van Jopies ouders is gestrand, verhuist de familie naar Nederland. Oma Johanna is heel lief voor Jopie, maar zij durft haar mond niet open te doen tegen Aletta, de moeder van Jopie. Die heeft niks te doen en daarom zit ze Jopie continu op de lip. Ook als ze ouder wordt. Ook als ze slaapt. Alleen op school heeft Jopie even rust. Het is zeer beklemmend en Jopie zint op manieren om te vertrekken, maar als kind heb je niks in te brengen.

Jo Boer probeert te duiden hoe haar moeder Aletta zo geworden is door de omstandigheden en de omringende familie met haar eigenschappen, gewoontes en overtuigingen. En ook hoe zeer vroege ervaringen een leven kunnen beïnvloeden, ook als er geen herinnering meer aan is. Het wordt poëtisch beschreven, hoe lelijk de uitkomst ook is. Hier en daar is er een natuurbeschrijving, met name als Jopie naar de zee gaat, en dat is ook prachtig om te lezen.

Bij zo’n roman moet je niet proberen te weten wat echt is en wat de schrijver heeft toegevoegd. Aan het slot is in elk geval duidelijk dat het geen pure autobiografie is. Stiekem ben ik benieuwd hoe het leven van Jo Boer écht is verlopen en daar valt wel iets over te vinden op het internet. Maar bovenal is dit een zeer mooi en indrukwekkend boek, dat helemaal terecht opnieuw is uitgegeven.

Lees ook wat Jan over dit boek schreef. En luister naar de podcast Boeken FM waarin dit boek wordt besproken.